عفاف و حجاب

آیا خدا حجاب را واجب كرده است؟

دو چشم مست تو خوش می کشند ناز از هم
نمی کنند دو بد مست احتراز از هم
ولی وقتی عنایت به کار چشم یعنی عمل دیدن باشد کلمۀ «دیده» را به کار می برند. شاعر می گوید:
دیده را فایده آن است که دلبر بیند
در آیۀ مورد بحث چون عنایت به کار چشم یعنی عمل دیدن است کلمۀ «ابصار» به کار رفته است نه کلمۀ «عیون».

غض و غمض
کلمۀ دیگری که در این آیه به کار رفته است کلمۀ «یغضوا» است که از مادۀ «غض» و «غمض» دولغت است که هر دو در مورد چشم به کار می رود و برخی آن دو را با هم اشتباه می کنند. باید معنای این دو کلمه را نیز مشخص کنیم. غمض به معنای بر هم گذاردن پلک هاست. می گویند غمض عین کن. کنایه است از اینکه صرف نظر کن.
چنان که ملاحظه می کنید این لغت با کلمۀ «عین» همراه می شود نه با کلمۀ «بصر».
ولی در مورد کلمۀ «غض» می گویند «غض بصر» و یا «غض نظر» و یا «غض طرف». غض به معنی کاهش دادن است و غض بصر یعنی کاهش دادن نگاه.
در قرآن کریم سورل لقمان آیۀ 19 از زبان لقمان به فرزندش می گوید: «واغضض من صوتک» یعنی صدای خودت را کاهش بده، ملایم کن، فریاد نکن. در آیۀ 3 از سورۀ حجرات می فرماید: «ان الذین یغضون اصواتهم عند رسول الله اولئک الذین امتحن الله قلوبهم للتقوی» یعنی آنان که صدای خود را (هنگام سخن گفتن) در حضور رسول خدا ملایم می کنند، یعنی فریاد بر نمی آورند، آنان کسانی هستند که خداوند دلهایشان را برای تقوا آزمایش کرده است.
از همۀ این موارد چنین فهمیده می شود که معنی «غض بصر» کاهش دادن نگاه است، خیره نشدن و تماشا نکردن و به اصطلاح نظر استقلالی نیفکندن است.
علیهذا در آیۀ مورد بحث معنای «یغضوا من ابصار هم» این است که نگاه را کاهش بدهند یعنی خیره نگاه نکنند و به اصطلاح علمای اصول نظرشان آلی باشد نه استقلالی.
توضیح اینکه یک وقت نگاه انسان به یک شخص برای ورانداز کردن و دقت کردن به خود آن شخص است مانند اینکه بخواهد وضع لباس و کیفیت آرایش او را مورد مطالعه قرار دهد، مثلا ببیند کراواتش را چگونه بسته است و موی سرش را چگونه آرایش کرده است. ولی یک وقت دیگر نگاه کردن به شخصی که با او روبرو است برای این است که با او حرف می زند و چون لازمۀ مکالمه نگاه کردن است به او نگاه می کند.
این نوع از نگاه کردن که به عنوان مقدمه و وسیلۀ مخاطبه است نظر آلی است، ولی نوع اول نظر استقلالی است. پس معنی جمله این است: به مؤمنین بگو به زنان خیره نشوند و چشم چرانی نکنند.
این نکته باید اضافه شود که برخی از مفسران که «غض بصر» را به معنی ترک نظر گرفته اند مدعی هستند که مقصود ترک نظر به عورت است همچنانکه جملۀ بعد نیز ناظر به حفظ عورت از نظر است. و باز همان طور که فقها گفته اند، فرضا مقصود از «غض بصر» ترک نگاه به طور کلی باشد اعم از نگاهی که به منظور تماشا و التذاذ باشد و یا نگاهی که لازمۀ مخاطبه است، متعلق نگاه ذکر نشده است که چیست.
ولی اگر چنانکه ما استنباط کردیم مقصود از «غض بصر» این باشد که خیره نگاه نکنند، یعنی ناظر به نگاهی باشد که لازمۀ مخاطبه است و مقصود این است که چشم چرانی نکنند، قطعا متعلق غض بصر، چهره است و بس؛ زیرا آنچه ضرورت اقتضا می کند همین قدر است. نگاه به غیر چهره (و شاید دو دست تا مچ نیز) حتی با غض بصر نیز جایز نیست.

ستر عورت
در جملۀ بعد می فرماید: «و یحفظوا فروجهم» یعنی به مؤمنین بگو عورت خویش را حفظ کنند. ممکن اس مقصود این باشد که پاکدامن باشند و دامن خود را از هر چه که روا نیست نگهداری کنند، یعنی از زنا و فحشاء و هر کار زشتی که از این مقوله است.
ولی عقیدۀ مفسرین اولیۀ اسلام و همچنین مفاد اخبار و احادیث وارده این است که هر جا در قرآن کلمۀ حفظ فرج آمده است مقصود حفظ از زناست جز در این دو آیه که به معنای حفظ از نظر است و مقصود وجوب ستر عورت است. چه این تفسیر را بگیریم یا حفظ فرج را به معنی مطلق پاکدامنی و عفاف بگیریم در هر حال شامل مسألۀ ستر عورت می باشد.
در جاهلیت، بین اعراب، ستر عورت معمول نبود و اسلام آن را واجب کرد. در دنیای متمدن کنونی نیز عده ای از غربی ها کشف عورت را تأیید و تشویق می کنند. دنیا دوباره از این نظر به سوی همان وضع زمان جاهلیت سوق داده می شود.
راسل در یکی کتابهایش به نام درتربیت یکی از چیزهایی که از جملۀ اخلاق بی منطق و به اصطلاح «اخلاق تابو» می شمارد همین مسألۀ پوشانیدن عورت است. وی می گوید چرا پدران و مادران اصرار می ورزند که عورت خود را از بچه بپوشانند ؟ این اصرار خود سبب تحریک حس کنجکاوی بچه می گردد. اگر کوشش والدین برای کتمان عضو تناسلی نباشد چنین کنجکاوی کاذبی وجود پیدا نخواهد کرد. باید والدین عورت خود را به بچه ها نشان بدهند تا آنها هر چه که وجود دارد از اول بشناسند.
بعد اضافه می کند: لااقل گاهی اوقات – مثلا هفته ای یک بار – در صحرا یا حمام برهنه شوند و عورت خود را در معرض دید بچه ها قرار دهند.

راسل مسألۀ مخفی کردن عورت را یک «تابو» می داند. «تابو» از موضوعات بحث جامعه شناسی است و به تحریمهای ترس آور و بی منطق گفته می شود که در میان ملل وحشی وجود داشته و دارد. به عقیدۀ امثال راسل اخلاق رایج در جهان متمدن امروز نیز پر از «تابو» است.
عجیب است که بشر به نام تمدن می خواهد به قهقرا و توحش باز گردد. در قرآن کریم کلمۀ «الجاهلیة الاولی» وارد شده است. شاید اشعار به همین جهت باشد که جاهلیت قدیم نخستین جاهلیت بود است. در بعضی از روایات آمده است که «ای ستکون جاهلیة اخری» یعنی مفهوم آیه این است که به زودی یک جاهلیت دیگر هم به وجود خواهد آمد.
قرآن به دنبال دستور ستر عورت می فرماید: «ذلک ازکی لهم» یعنی این برای ایشان پاکیزه تر است؛ پوشیدن عورت یک نوع نظافت و پاکی روح است از این که بشر دائما دربارۀ مسائل مربوط به اسافل (زیرین) اعضا بیندیشد.
قرآن با این جمله می خواهد فلسفه و منطق این کار را بیان کند. در حقیقت می خواهد پاسخی به اهل جاهلیت قدیم و جدید بدهد که این ممنوعیت ها را بی منطق و «تابو» نخوانند و متوجه آثار و منطق آن باشند.
بعد می فرماید: «ان الله خبیر بما یصنعون» خدا بدانچه می کنند آگاه است. در تاریخ داستانی از رسول اکرم (ع) در این زمینه هست. رسول اکرم (ع) می فرماید:
«در کودکی چند بار پیشامدهایی برای من شد و احساس کردم که یک قوۀ غیبی و یک مأمور درونی مراقب من است و مرا از ارتکاب بعضی کارها باز می دارد. از جمله این که وقتی که بچه بودم و با کودکانی بازی می کردم یک روز یکی از رجال قریش کار ساختمانی داشت و کودکان برحسب حالت کودکی دوست داشتند سنگ و مصالح بنایی را در دامن گرفته بیاورند و نزدیک بنا قرار دهند. بچه ها طبق معمول عرب پیراهنهای بلند به تن داشتند و شلوار نداشتند. وقتی که دامن خود را بالا می گرفتند عورت آنها مکشوف می شد. من رفتم یک سنگ در دامن بگیرم. همینکه خواستم دامنم را بلند کنم گویی کسی با دستش زد و دامن مرا انداخت. یک بار دیگر خواستم دامنم را بالا بگیرم باز همان طور شد. دانستم که من نباید این کار را بکنم.»
در آیۀ بعد می فرماید: «و قول للمومنات یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن» عینا همان دو تکلیف: ترک نظر و پاکدامنی (پوشانیدن عورت) را که برای مردان بیان کردم برای زنان هم ذکر فرموده است.
از اینجا به خوبی روشن می شود که هدف از این دستورات رعایت مصالح بشر است خواه زن یا مرد. قوانین اسلام بر پایۀ تبعیض و تفاوت میان زن و مرد بنا نشده است و الا می باید همۀ این تکالیف را برای زن قائل شود و برای مرد هیچ وظیفه ای مقرر ندارد.
اگر می بینیم که وظیفۀ «پوشش» به زن اختصاص یافته است از این جهت است که ملاک آن مخصوص زن است. چنانکه قبلا هم یادآوری کردیم زن مظهر جمال و مرد وظهر شیفتگی است. قهرا به زن باید بگویند خود را در معرض نمایش قرار نده نه به مرد. لهذا با اینکه دستور پوشیدن برای مردان مقرر نشده است عملا مردان پوشیده تر از زنان از منزل بیرون می روند، زیرا تمایل مرد به نگاه کردن و چشم چرانی است نه به خود نمایی، و برعکس تمایل زن بیشتر به خودنمایی است نه به چشم چرانی. تمایل مرد به چشم چرانی، بیشتر زن را به خودنمایی تحریك می کند و تمایل به چشم چرانی کمتر در زنان وجود دارد، لهذا مردان کمتر تمایل به خودنمایی دارند. و به همین جهت «تبرج» از مختصات زنان است.

چنانكه ملاحظه می‏فرمائید حجاب سخت و شدیدی در ایران باستان حكمفرما بوده ، حتی پدران و برادران نسبت به زن شوهردار نامحرم شمرده می‏شده‏اند

به عقیده ویل دورانت مقررات شدیدی كه طبق رسوم و آئین كهن مجوسی‏ درباره زن حائض اجرا می‏شده كه در اتاقی محبوس بوده ، همه از او در مدت عادت زنانگی دوری می‏جسته‏اند و از معاشرت با او پرهیز داشته‏اند سبب اصلی پیدا شدن حجاب در ایران باستان‏ بوده است . در میان یهودیان نیز چنین مقرراتی درباره زن حائض اجرا می‏شده است

پاورقی : 1 - كشاف ، ذیل آیه 31 از سوره نور

سخن درستی نیست . فقط بعدها بر اثر معاشرت اعراب مسلمان با تازه‏ مسلمانان غیر عرب ، حجاب از آنچه در زمان رسول اكرم وجود داشت شدیدتر شد نه اینكه اسلام اساسا به پوشش زن هیچ عنایتی‏ نداشته است
از سخنان نهرو بر می‏آید كه رومیان نیز ( شاید تحت تأثیر قوم یهود ) حجاب داشته‏اند و رسم حرمسراداری نیز از روم و ایران به دربار خلفای‏ اسلامی راه یافت . این نكته را دیگران نیز تأیید كرده‏اند
در هند نیز حجاب سخت و شدیدی حكمفرما بوده است ولی درست روشن نیست‏ كه قبل از نفوذ اسلام در هند وجود داشته است و یا بعدها پس از نفوذ اسلام‏ در هند رواج یافته است و هندوان غیر مسلمان تحت تأثیر مسلمانان و مخصوصا مسلمانان ایرانی حجاب زن را پذیرفته‏اند . آنچه مسلم است اینست‏ كه حجاب هندی نیز نظیر حجاب ایران باستان سخت و شدید بوده است . از گفتار ویل دورانت در جلد دوم تاریخ تمدن بر می‏آید كه حجاب هندی به‏ وسیله ایرانیان مسلمان در هند رواج یافته است
نهرو پس از سخنانی كه از او نقل كردیم می‏گوید : " متأسفانه این رسم ناپسند كم‏كم یكی از خصوصیات جامعه اسلامی شد و هند نیز وقتی مسلمانان بدینجا آمدند آنرا آموخت "
به عقیده نهرو حجاب هند به واسطه مسلمانان به هند آمده است
ولی اگر تمایل به ریاضت و ترك لذت را یكی از علل پدید آمدن حجاب‏ بدانیم باید قبول كنیم كه هند از قدیمترین ایام حجاب را پذیرفته است
زیرا هند از مراكز قدیم ریاضت و پلید شمردن لذات مادی بوده است 

 راسل در " زناشوئی و اخلاق " صفحه 135 می‏گوید : " اخلاق جنسی آنچنان كه در جوامع متمدن دیده می‏شود از دو منبع سرچشمه‏ می‏گیرد : یكی تمایل به اطمینان پدری ، و دیگری اعتقاد مرتاضانه به خبیث‏ بودن عشق . اخلاق جنسی در اعصار ماقبل مسیحیت و در ممالك خاور دور تا به‏ امروز فقط از منبع اول منشعب می‏شود ، و استثنای آن هند و ایران است كه‏ ظاهرا ریاضت طلبی در آنجا پدید آمده و در سراسر جهان پراكنده شده است‏ " . به هر حال آنچه مسلم است اینست كه قبل از اسلام حجاب در جهان وجود داشته است و اسلام مبتكر آن نیست ، اما اینكه حدود حجاب اسلامی با حجابی‏ كه در ملل باستانی بود یكی است یا نه ؟ و دیگر اینكه علت و فلسفه‏ای كه‏ از نظر اسلام حجاب را لازم می‏سازد همان علت و فلسفه است كه در جاهای‏ دیگر جهان منشأ پدید آمدن حجاب شده است یا نه ؟ مطالبی است كه در قسمتهای بعدی به تفصیل درباره آنها سخن خواهیم گفت

حال  که روشن شد رشد فضایل انسانی و ارزش های معنوی ، یکی از محورهای مهم تکامل زن می باشد و شان حقیقی زن را نشان می دهد، لازم است به نقش حجاب درتقویت تکامل انسانی زن گوشزد نماییم . زن ، به واسطه حجاب می تواند عفت و پاکدامنی خود را حفظ نماید و با تقویت عفت و پاکدامنی ، با نفسانیت خود مبارزه نماید و اراده خود را در راه کسب علم و تقوی و معرفت الهی به کار گیرد و در پی انجام عبادت و تقرب به خداوند باشد. در واقع با حفظ حجاب و حریم ها که صورت ظاهری است نفس خود را که صورت باطنی دارد تمرین می دهد تا در پی ارزش های معنوی و الهی باشد و نهاد فطری خود را پرورش دهد و غریزه جنسی خود را که بعد حیوانی دارد تا حدی و در جایی میدان می دهد که ابعاد انسانی او رونق یابد . بی توجهی به عفاف و حجاب ، باعث عنان گسیختگی نفس و آلودگی های آن می گردد ، چرا که نفس سرکشی و طاغی ، فقط به دنبال اشباع امیال خود می باشد و امکان و اراده برای سیر الی الله و کسب فضایل اخلاقی و تکامل روحی و فکری از بین می رود . رهبر معظم انقلاب در این زمینه چنین می فرمایند : ما که روی حجاب این قدر مقیدیم ، به خاطر این است که حفظ حجاب به زن کمک می کند تا بتواند به آن رتبه ی معنوی عالی خود برسد و دچار آن لغزشگاه های بسیار لغزنده یی که سر راهش قرار داده اند نشود.

2-قلمرو و تکامل اجتماعی

رهبر معظم انقلاب ، قلمرو دوم حضور زن را حضور اجتماعی بیان می کنند که در واقع باعث تکامل زن در بعد اجتماعی می شود. ایشان در این زمینه چنین می فرمایند : قلمرو دوم حضور اجتماعی زن فعالیت های سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی و نظیر آن یعنی حضور زن در جامعه است ، در این زمینه هم ، نظر اسلام را تبیین می کنیم . ایشان در خصوص اهمیت و ضرورت حضور اجتماعی زن چنین می فرمایند : این که می فرماید : «من اصبح و لم یتهم بامور المسلمین فلیس بمسلم » مخصوص مردان نیست ، زنان هم باید به امور مسلمانان و جامعه اسلامی و امور جهان اسلام و همه ی مسایلی که در دنیا می گذرد ، احساس مسئولیت کنند و اهتمام نمایند ؛ چون وظیفه ی اسلامی است .

ایشان در تایید حضور اجتماعی زن ، به تکه های تاریخی صدراسلام اشاره می کنند ، فاطمه ی زهرا (س) خود الگویی است که چه در دوران کودکی و چه بعد از هجرت پیغمبر به مدینه ، در داخل مدینه ، در همه قضایای عمومی آن روز پدرش که مرکز همه ی حوادث سیاسی اجتماعی بود، حضور داشت و این نشان دهنده ی نقش زن در نظام اسلامی است . البته فاطمه الزهرا (س) قله ی این فضایل است . زنان برجسته ی دیگری هم در صدر اسلام بودند ، با معرفت ، باخرد ، با علم و حاضر در میدان های جنگ ؛ حتی تعدادی که نیروی بدنی داشتند ، حاضر در میدان دلاوری در جنگ ؛ شمشیر زنی و سربازی هم می شدند. همچنین ایشان در مورد اهمیت و ضرورت حضور اجتماعی زن در عرصه انقلاب اسلامی چنین می فرمایند: امام خمینی (ره) فرمودند ، درست هم فرمودند : اگر زنان در این نهضت همکاری نمی کردند، انقلاب هم پیروز نمی شد ما در جریان انقلاب شاهد بودیم که زن در در کشور ما ، سرباز خط مقدم انقلاب شد . اگر زن ها با انقلاب سازگار نبودند و این انقلاب را نمی پذیرفتند و به آن باور نداشتند ، مطمئناً این انقلاب واقع نمی شد در جای دیگر می فرمایند: عرصه ی دوم ، عرصه ی فعالیت های اجتماعی است ؛ اعم از فعالیت های اقتصادی ، فعالیت سیاسی ، فعالیت اجتماعی به معنای خاص ، فعالیت علمی ، درس خواندن ، درس گفتن ، تلاش کردن در راه خدا، مجاهدت کردن و همه ی میدان های زندگی در صحن جامعه . در عرصه ی مسائل اجتماعی و سیاسی و ایستادگی و صبر و مقاومت حضور سیاسی و خواست سیاسی و درک و هوش سیاسی ، شناخت کشور خود ، شناخت آینده ی خود،شناخت هدف های ملی و بزرگ و اهداف اسلامی دشمن ، شناخت روش های دشمن باید روز به روز پیشرفت کند.در میدان های سیاسی نیز ، ما خانم هایی را دیده ایم و می بینیم که دارای قدرت تحلیل و سخنوری هستند و برای پذیرش مسئولیت در نظام اسلامی آماده اند . رهبر معظم انقلاب ، با تاسی از دیدگاه اسلام و تکیه بر مصادیق صدر اسلام ، حضور اجتماعی زن را منوط و مشروط به حفظ حجاب و عفاف می دانند.

در صدراسلام ، زن در میدان جنگ ، علاوه بر بستن زخم مجروحان که این کار بیشتر بر عهده ی زنان بود حتی گاهی با نقاب در میدان جنگ و رزم های دشوار آن روز ، شمشیر می زد. در عین حال در داخل خانه ، فرزندان خود را هم در آغوش می گرفت ، تربیت اسلامی هم می کرد ، حجاب خود را هم حفظ می کرد ؛ چون این ها منافاتی با هم ندارند. خواهر و همسر بعضی از ائمه ، یا همسران پیغمبر ، در میدان های گوناگون علمی ، فرهنگی ، سیاسی ، مبارزاتی ، انقلابی و نظامی وارد شدند . توجه کردید! هیچ مانعی از حضور زن در هیچ یک از این میدان ها نیست ؛ اما حجاب وجود دارد . آن را رعایت کنید و وارد این میدان های مبارزه بشوید . فعالیت زنان در عرصه ی اجتماعی،فعالیتی کاملا مباح و روا و مطلوب و مجاز است که با حفظ حدود اسلامی ، می توانند انجام دهند و نیمی از نیروی فعال جامعه را به جامعه تقدیم کنند و به شرط رعایت عفت و عفاف و عدم اختلاط و امتزاج زن و مرد . در جامعه اسلامی میدان برای زن و مرد باز است . پس ( باید توجه داشت ) حجاب ، به هیچ وجه مزاحم و مانع فعالیت های سیاسی و اجتماعی و علمی نیست .ایشان به چند مورد از دلایل و حکمت های اهمیت و ضرورت حجاب و عفاف اشاره می کنند :

الف – حفظ تعالی و تکریم شخصیت زن از چشم دیگران : عفت در زن ، وسیله ای برای تعالی و تکریم شخصیت زن در چشم دیگران است ، حتی در چشم خود مردان شهوتران و بی بند و بار عفت زن ، مایه احترام و شخصیت اوست.

ب- حفظ عفاف زن :

این مساله حجاب و محرم و نامحرم و نگاه کردن ، همه ی این ها به خاطر آن است که این قضیه ی عفاف در این بین سالم نگه داشته بشود . اسلام به مساله ی عفاف زن اهمیت می دهد . البته عفاف مرد هم مهم است . عفاف مخصوص زنان نیست ، مردان هم باید عفیف باشند، منتها چون در جامعه مرد به خاطر قدرت جسمانی و برتری جسمانی ، می تواند به زن ظلم کند و برخلاف تمایل زن رفتار نماید، لذا روی عفت زن بیشتر تکیه و احتیاط شده است . شما الان هم که در دنیا نگاه کنید ، می بینید که یکی از مشکلات زنان در دنیای غرب ، به خصوص در کشور ایالات متحده آمریکا ، همین است که مردان با تکیه به زورمندی خودشان به عفت زن تعدی و تجاوز می کنند، آمارهای منتشر شده از سوی مقامات رسمی آمریکا واقعاً وحشت انگیز است . وقتی بی اعتنایی کردند ، قضیه به کجا می رسد. هر شش ثانیه ، یک تجاوز به عنف بر خلاف تمایل زن ، مرد زور گو ، ظالم ، بی بند و بار ، بی عفت بتواند به حریم عفت زن تعدی و تجاوز بکند. اسلام این ها را ملاحظه می کند. این مساله ی حجاب که این همه مورد توجه اسلام است ، به خاطر این هاست .